ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

'આદર્શ' કામદારનું સર્જન કરવું

ઉત્પાદકતા મર્યાદાની અવધારણાઓ મહિલાઓને પોતાને સમાન અને યોગ્ય કામદારો તરીકે ઓળખાવવાના તર્કને મર્યાદિત કરે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મિડિયા અહેવાલો પ્રમાણે, મહારાષ્ટ્રના બીડ જિલ્લામાં કોન્ટ્રાક્ટરો શેરડી વાઢવા માટે મહિલા કામદારોને રાખવા માંગતા નથી. કારણ કે, તેમની ધારણા પ્રમાણે, માસિક સ્રાવ ધરાવતી સ્ત્રીઓ કામમાંથી વિરામ લે છે અને તેનાથી ઉત્પાદકતા પર પ્રતિકૂળ અસર પડી શકે છે. હકીકતમાં, જાતિને આધારે નહી પણ કોન્ટ્રેક્ટવાળા મજુરો દ્વારા લેવામાં આવતા કોઈપણ વિરામ બદલ તેમની પાસેથી ભારે નાણાકીય દંડ વસુલવામાં આવે છે. આવા પ્રતિબંધિત કરાર અને મોસમી કામ પર ભારે નિર્ભરતાની વાસ્તવિકતાને પરિણામે, બીડ જિલ્લાના કેટલાક ગામોમાં લગભગ અડધી મહિલાઓએ હિસ્ટેકટોમી કરાવી છે એટલે કે ગર્ભાશય દુર કરવાની સર્જરી કરાવી છે.  કોન્ટ્રાક્ટરો આવી તબીબી સર્જરીને "સ્વૈચ્છિક" ગણાવી રહ્યા છે, ત્યારે મહિલાઓ જણાવે છે કે તે કોન્ટ્રાક્ટરો તેમને શસ્ત્રક્રિયા માટે પૈસા ચૂકવે છે અને પછી તેમની વેતનમાંથી રકમ વસૂલ કરે છે.

એ તો સર્વવિદિત છે કે ભારતમાં અસંગઠિત ક્ષેત્રે, સ્ત્રીઓ દ્વારા પ્રભુત્વ ધરાવતા મોટાભાગના વ્યવસાયોનું ઓછું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે અને તેમને ઓછો પગાર આપવામાં આવે છે. બીડમાં શેરડી વાઢવાનો કેસ એ હકીકત રજુ કરે છે કે સ્ત્રીઓએ માત્ર ઉત્પાદક તરીકે પોતાની લાયકાત સિદ્ધ કરવા માટે એક અંગ ગુમાવવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે, એવામાં સમાન કે કુશળ મજૂર ગણવાની તો વાત જ કેમ કરવી. આ મહિલાઓ સર્જરીના ગંભીર સ્વાસ્થ્ય પરિણામોને સહન કરે છે અને એટલું જ નહી, પણ તેમણે મહિલા હોવાથી કિંમત ચૂકવતા તેમની પાસેથી નાણાંની કિંમત પણ વસૂલ કરવામાં આવે છે. મહિલા શ્રમના અવમૂલ્યન સાથે જ્ઞાતિવાદી અને પિતૃપ્રધાન માન્યતાઓ પણ સંકળાયેલી છે, જેમાં અમુક નોકરીઓ, ખાસ કરીને ફૂડ પ્રોસેસિંગ, સેરીકલ્ચર અને કાપડ ઉદ્યોગોની અમુક નોકરીઓમાં સ્ત્રીઓને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે. શું નોકરીદાતાઓ મજુરને માનવ તરીકે પણ સ્વિકારે છે? અને, જો તેઓ મજુરોને માનવ ગણતા હોય, તો "સંપૂર્ણ કામદાર" ગણાવા માટે શારીરિક રીતે કોણ પાત્ર છે?

મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નોકરીદાતાઓ અથવા કોન્ટ્રાક્ટરોની તર્કસંગતતા શ્રમ શક્તિના "મહત્તમ ઉપયોગ" ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. જે કંઈ આ સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે કે મહત્તમ નફાને અટકાવે તેને કાં તો બેદખલ કરવામાં આવે છે અથવા તેને દુષિત કરવામાં આવે છે. કામની કઠોરતામાંથી ક્યારેક પ્રસંગોપાત આરામ માનવ પ્રવૃત્તિ માટેનું કેન્દ્રિય પરિબળ છે, તેને સંસાધનોનો "વ્યય" ગણવામાં આવે છે. ઘરેલુ કામદારો અને દૈનિક વેતન મજૂરોના કિસ્સામાં આ વલણ સૌથી વધુ સ્પષ્ટ છે, જ્યાં નોકરીદાતાઓ પેમેન્ટ કરે છે તે દરેક મિનિટનું વળતર માટે પોતાને હક્કદાર ગણે છે. ઓક્સફામ દ્વારા તાજેતરમાં, માઇન્ડ ધ ગેપ નામના રિપોર્ટ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે, તેમાં પણ દર્શાવ્યું છે કે મજુરો સાથે તફાવતનું રાજકીય અર્થતંત્ર, ખાસ કરીને જ્ઞાતિ અને જાતિના આધારે નક્કી થાય છે કે નોકરી કોના માટે સુલભ છે, કયા પ્રકારની નોકરીઓ છે, કઈ સ્થિતિઓ હેઠળ છે અને કયા બજાર સાથે જોડાયેલી છે તે વ્યક્તિની જ્ઞાતિ અને જાતિ પર આધારિત છે.

નફો અને ઉત્પાદકતાનો જડ પ્રવૃત્તિ એ એવા કાર્યસ્થળો બનાવે છે જે "લિંગવિહીન" લાગે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે ખૂબ જ મર્દાના અને સામાજિક દરજ્જાના છે. જે મહિલાઓ આ અવકાશમાં દાખલ થાય છે તેમની પાસે તેમની શારીરિક શક્તિ અને સ્થિતિસ્થાપકતાના પ્રદર્શનની સતત અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જે ઘણીવાર તેમના પોતાના લિંગ અને શારીરિક જરૂરિયાતોને ખોટી રીતે દૂર કરે છે. ગૌરવપૂર્ણ શ્રમ તરીકે લાયક થવા માટે ઉદ્યોગોમાં મહિલાઓને તેમની ઉત્પાદકતાને સાબિત કરવા અને તેમના અધિકારોનો ઉપયોગ કરવા વચ્ચે પસંદગી કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. એમ્પ્લોયરો તેમના આંશિક અધિકારો જેમ કે પ્રસૂતિ રજા, ચાઇલ્ડકેર, સેનિટેશન સુવિધાઓ અને બાકીના સ્થાનોને તેમના "શ્રેષ્ઠ" ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓ માટેની જવાબદારીઓ તરીકે જુએ છે. મોટાભાગના માટે ઉત્પાદન અને નફો તેમની એકમાત્ર ચિંતા હોવાને કારણે, મોટાભાગના મૂળભૂત માનવ અધિકારોને પણ ફેવર તરીકે જોવામાં આવે છે. એમ્પ્લોયરો મહિલાઓને મજૂર બળમાં ત્યા સુધી જ આવકારેરે છે જ્યાં સુધી તેઓ આવી "ખાસ છૂટછાટ" માટે પૂછતા નથી. તે સૂચવે છે કે જો તે "પુરુષ જેવી" હોય તો મહિલા કર્મચારીઓ કાર્ય દળનો હિસ્સો બની શકે છે. એમ્પ્લોયર બાજુનો આવો બુદ્ધિવાદ માત્ર જંગલી જ ગણાવી શકાય. કારણ કે, તેના મહત્તમ ઉપયોગના તર્ક દ્વારા, તે એક અમાનવીય મહિલા કામદાર દળમાં પરિણમે છે જેમાં સતત એક આદર્શ પૌરુષપણાને સ્વીકારવા માટે ફરજ પાડવામાં આવે છે.

નારી શરીર બહુવિધ મેનિપ્યુલેશન્સની સાઇટમાં ભળી જાય છે, અને તે ઉદ્યોગનું એક સાધન બની જાય છે. એક મહિલા કટર તરીકે ઓળખ ગર્ભાશયને દૂર કરે તે પછી જ સ્થાપિત કરી શકે છે, પરંતુ તે બાળકોને જન્મ આપીને અને તેના પરિવાર માટે સંભાળ રાખવાના કાર્યો કરીને નહીં. સ્ત્રીઓ તેમની સ્ત્રીઓની જાતીયતાને છોડવામાં અથવા છોડી દેવામાં કોઈ એજન્સીનો ઉપયોગ કરતી નથી. તેમના પરિવારમાં, તેનો નિર્ણય પિતા / ભાઇ / પતિ / પુત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે અને કાર્યસ્થળે નોકરીદાતા દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં, કર્મચારીઓમાં મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વમાં કોઈ વધારો એક મહત્વનો લાભ બની જાય છે કારણ કે સમાજમાં તેમના માળખાકીય ગેરલાભો પ્રતિક્રિયા આપતા રહે છે, અને કાર્યસ્થળે પણ ભેદભાવ, અનૈતિક જાતીયતા, પજવણીમાં વધારો થાય છે.

જ્યારે નેશનલ કમિશન ફોર વુમન બીડમાં શ્રમ અત્યાચારની વાસ્તવિકતાને ઓળખી કાઢે છે, ત્યારે અમલદારશાહીના પટ્ટાઓ પર રૅપ કરતાં વધુ હોવાનું સંભવ છે. કૃષિ મજૂર બજારોમાં થયેલા ઘટાડાથી બેરોજગારીમાં વધારો થયો છે, તરછોડાયેલી મહિલાઓને અસુરક્ષિત કામની પરિસ્થિતિઓ હેઠળ અયોગ્ય પગાર અને શોષણ થાય તેવી રોજગારીરીઓ હાથ ધરવા માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. કાર્યસ્થળે માળખાકીય પરિવર્તનની ગેરહાજરીમાં અને કડક શ્રમના નિયમોમાં મહિલા સામે ભેદભાવ અને અત્યાચાર વધવાની સંભાવના છે. મહિલાઓ ખરેખર શ્રમ બળનો ભાગ બની શકે તે પહેલાં બીડ જેવા કેટલાં વધુ કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવશે?

Back to Top