ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

બારમાસી નિર્જીવ ચિત્રણ

ગંગાના પોકારને સાંભળવા માટે, રાજકીય ઇચ્છા અને નૈતિક જવાબદારી બંને જરૂરી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

નદી વહેવા માટે છે. તેનો “વ્યર્થ”ની વહી ન જાય એ માટે તેનો "ઉપયોગ" કરી લેવાનો તર્ક અપાય છે. જોકે, હવે આ ઉપયોગ એટલા પ્રમાણમાં વધી ગયો છે કે નદી "જીવતી" છે કે નહી તે આપણે નક્કી નથી કરી શકતા. વાસ્તવમાં, જીવંત નદી મળવી મુશ્કેલ છે કે કેમ કે કાંતો તેના પ્રવાહને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ટનલમાં ડાયવર્ટ કરાય છે અથવા નદી કુડા-કચરા અને ઝેરી કેમિકલ્સથી ભરેલી હોય છે; અથવા તો એવું માનવામાં આવે છે કે પાણીની પાઇપની જેમ તેને ઇન્ટરલિંક કરવા કટ અને લિંક કરી શકાય છે. વળી આ બધું જ પાછું નદીની પૂજાના નામે કરી શકાય છે, જ્યારે "વિકાસ" તેના પ્રવાહને કાબુમાં રાખે છે ત્યારે “પુનરોદ્ધાર”ના કરવામાં આવે છે. તેનું અસ્તિત્વ સમગ્રપણે લાઇફ સપોર્ટની દયા ઉપર આધારિત હોઈ, નદી જીવે છે કે નહી તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે. નદીને કુદરતી કહેવા ઉપર શંકાય જાય એ હદે તેને દુષિત કરવામાં આવી છે ત્યારે અને તેના અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલા ભૌગોલિક અને પર્યાવરણીય કાર્યો કરવા તે સક્ષમ નથી ત્યારે નદીને જીવંત કેવી રીતે કહેવી? માત્ર ટુકડાઓમાં ક્ષતવિક્ષત થયેલી અને તેના અંગો સાથે છેડતીને સહેતી, અખંડિતતાને અને સ્વયં-પુનર્જીવનની ક્ષમતાને નકારતી નદીને જીવંત કેવી રીતે કહેવી?

ગંગાની જેમ અન્ય નદીઓ પણ સરખી મહત્વની છે અને તેમને સરખુ જોખમ છે. ગંગા તરફ સરકારે ધ્યાન ઉમેર્યું હોવા છતાં ગંભીર પરિસ્થિતિમાં છે. "મા ગંગાએ બોલાવ્યો" કહીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને વારાણસીથી ચૂંટણી લડવાની પ્રેરણા મળી. જો કે, ગંગાની સુખાકારીની ખેવના નહી પણ હિન્દુત્વની જેમ, ગંગાત્વનો ઉપયોગ કઠોર લાગણીઓને ઉશ્કેરવા માટે કરવામાં આવે છે. પર્યાવરણીય-એન્જિનિયરમાંથી સાધુ થયેલા જી.ડી. અગ્રવાલે મા ગંગાનો સાદ વડાપ્રધાનને સંભળાવવા માટે 112 દિવસ સુધી ઉપવાસ ચાલુ રાખ્યો અને આખરે તેમનું અવસાન થયું. અગ્રવાલની માંગે ગંગામાં રેત ખનન અને હાઈડ્રોપાવર ડેવલપમેન્ટે મોટાભાગના સ્થળોએ તેના પ્રવાહને ઘટાડી દીધો હતો તેની સામે ઉત્તરાખંડમાંથી ઉઠી રહેલી સતત માંગને ગંભીરતાથી સંબોધિત કરી હતી. ગંગાની શાશ્વતતા, હિમાલયનો સ્ત્રોત ઝડપથી ઓસરતા જાય છે, ખાલી થતા જાય છે.

આખો પ્રવાહ નદી કાંઠેથી દુર કરવામાં આવ્યો હોય ત્યારે રૂપિયા 20,000 કરોડના નમામિ ગંગે પ્રોગ્રામના વચન પ્રમાણે ગંગાને અવિરત અને નિર્મળ કેવી રીતે બનાવી શકાય? નમામી ગંગેની પરિકલ્પનામાં નદીની "સંપુર્ણતા"ના પુનઃસ્થાપનની વાત કરી છે, અને આ અવિરત અને નિર્મળના સારની સમજ લાગતી હતી. જો કે, વાસ્તવમાં, એક ઇકોલોજીકલ ફ્લો (ઓછામાં ઓછો પ્રવાહ જે નદીની નકલ કરતો હોય એવું લાગે)ને જાળવવાની એક ન્યુનતમ સ્થિતિ પ્રોજેક્ટના માલિકો દ્વારા અનુસરવામાં આવતી નથી, અને તેના પાલનને ફરજિયાત બનાવતું નથી અને તેની તીવ્રતા બદલાતી રહે છે.

જમીનની વાસ્તવિકતાઓને સંબોધિત કરવા અને નક્કર પગલા લેવાને બદલે પ્રધાનમંત્રી વિરુદ્ધ દિશામાં આગળ વધે છે, કાં તો તેને માત્ર પ્રતીકવાદમાં જોડીને અથવા લાંબા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરીને આ પ્રોજેક્ટને કોર્પોરેટના હીતમાં પોતાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવીને પ્રોજેક્ટ પ્રવાહને બદલવાની અને તેમાં છેડછાડ કરવાની જાહેરાત કરે છે. નદીના પ્રવાહને મુક્ત કરવા, પાણીની વહીવટી વ્યવસ્થાને જાળવી રાખવા, ગંદાપાણી નિકાલની દેખરેખ રાખવા, પાણીના વધુ ઉપાડને ચકાસવા, જંગલ વિસ્તારને બચાવવા અને વધારવા અને નદીઓમાં પાણીના સંગ્રહને પુનર્જીવિત કરવાને બદલે, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં નદીનો કાયાકલ્પ રિવરફ્રન્ટ વિકાસ સાથે કરવામાં આવે છે. આમ, તેમાં કન્સ્ટ્રકશન અને વાણિજ્યિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નદીના કાંઠાઓ અને ફ્લડપ્લેન્સના અતિક્રમણનો સમાવેશ થાય છે, અને અન્ય સ્રોતોમાંથી પાણી પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે જેથી લાગે કે નદી જીવંત છે.

 તેના ઉપરવાસમાં ગંગાની હત્યા કરવામાં આવી છે, ત્યારે હલ્દિયા-વારાણસી વચ્ચેના 1,600 કિ.મી.ના અંતરનો રૂ. 5,369 કરોડનો જલ માર્ગ વિકાસ પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે, જેમાં વિશ્વ બેંકમાંથી મહત્વની લોનનો સમાવેશ થાય છે. પ્રધાનમંત્રી મોદી તાજેતરમાં વારાણસીમાં જે નદીના સંગ્રહમાં હાની પહોંચાડે તેને અવગણીને પેપ્સિકોના કન્સાઇન્મેન્ટનું સ્વાગત કરી આવ્યા. ગંગા 1,500 ટન નૌકાઓના નેવિગેશનની ક્ષમતા ધરાવતી નથી, તેથી આ પ્રોજેક્ટમાં નદીને પહોળી કરવાનું, ભારે સફાઈ, વારંવાર માટી કાઢવાની અને તેના ઊંડાણને વધારવા માટે કૃત્રિમ બેરજિંગનો સમાવેશ થાય છે. અહી વ્યાપારી હીતો સંકળાયેલા છે; દાખલા તરીકે, તેમાથી કાઢેલી રેતી બાંધકામ ક્ષેત્રે ઉપયોગમાં લેવાની ધારણા છે. ડ્રેજિંગ કોન્ટ્રાક્ટ અદાણી ગ્રૂપ સહિત બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓને સોંપવામાં આવ્યા છે. મહત્વના પ્રદુષણ જોખમોને અવગણવામાં આવી રહ્યા છે. જળચર જીવન અને માછીમારો અને બોટમેનની આજીવિકાને પણ અવગણવામાં આવી રહ્યા છે. વારાણસીમાં ટર્ટલ અભ્યારણ્યને ડિનોટિફાઇ કરવાની યોજના છે. ગંગા નદીની ડોલ્ફિન્સ જેવી લુપ્ત પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવા તરફ આગળ વધી રહી છે.

તેની સાથે સંવાદિતા સાધતા માણસોને ટેકો આપવા માટેની નદીની ક્ષમતામાં નદીના આરોગ્ય અને જીવંતતાને જોવામાં આવતા નથી, પરંતુ તેનો જળ માર્ગ તરીકે, ઊર્જા તરીકે, કાદવ ઉછાળવા અને ધાર્મિક પ્રવાસન માટે જેવા વ્યાપારી હેતુઓમાં કેટલો ઉપયોગ કરી શકાય છે તેને આધારે જોવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી નદીને નિષ્કર્ષણ માટે ફક્ત એક એન્ટિટી તરીકે જોવામાં આવે ત્યાં સુધી, તેનું વધુ કોંક્રિટાઇઝેશન અને પ્રદૂષણ અજેય રહેશે. આ ઉલ્લંઘનોને સજાપાત્ર ગુનાઓ ગણવા અને નેશનલ રીવર ગંગા (કાયાકલ્પ, સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન) વિધેયક હેઠળ સશસ્ત્ર ગંગા પ્રોટેક્શન કોર્પ્સને ટૂંક સમયમાં રજૂ કરવા માત્રથી આ અપરાધો કે જેમાં સરકાર ખુદ મોટાપાયે સંકળાયેલી છે તે અટકાવી શકાશે નહી.

Back to Top