ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

'નક્સલ' નામકરણની રાજનીતિ

દેશની બૌદ્ધિકો, સામાજિક કાર્યકરો વિરુદ્ધની કાર્યવાહી પ્રાયોગિક રીતે અપૂર્ણ અને નૈતિક રીતે અપમાનજનક છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા કેટલાક અગ્રણી સામાજિક કાર્યકર્તાઓની ધરપકડ કરવાના અને બે દલિત બૌદ્ધિકોના ઘરોમાં દરોડા પાડવાના પ્રયાસમાં લોકશાહીના બચાવકર્તાઓના લોકશાહી અધિકારનું દમન જોવા મળ્યું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ પ્રકારની કાર્યવાહી સામે બે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે: શા માટે સરકારને દેખાતી સામાન્ય શંકાને ને "નક્સલ" લેબલ આપવાની જરૂર પડી? અને, ગૃહ વિભાગ અને અને તેની પ્રયોગમૂલક હાર્ડકોર-પોલીસના અતિઉત્સાહ સામે બૌદ્ધિકોએ કેટલી સામાજિક અને નૈતિક કિંમત ચુકવવી પડશે?

મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ-શિવસેનાની ગઠબંધન સરકાર સહિતનો શાસક પક્ષ બૌદ્ધિક અને નાગરિક અધિકાર કાર્યકર્તાઓ વિરુદ્ધ "કાયદો અને વ્યવસ્થા"ના જથ્થાબંધ આરોપો લગાવે છે અને તેની પાછળ બે હેતુઓ જણાય છે. પ્રથમ, તેમને કદાચ 2019ની લોકસભાની ચૂંટણી જીતવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું બની રહેશે એવી લાગણીથી ઉભી થતી "તીવ્ર" ચિંતાને દૂર કરવા માટે આવા આરોપો લગાવે છે. તેથી, પહેલેથી જ ભીમ-કોરેગાંવ મુદ્દાના સંદર્ભમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા તરીકે નકસલને જવાબદાર ઠરાવવાની જરૂર જણાઈ છે. અને બીજો હેતું, મીડિયા અને અન્ય પ્રચાર માધ્યમો દ્વારા ખાસ કરીને રાષ્ટ્રવાદના સંદર્ભમાં નકસલની નકારાત્મક ભૂમિકા દર્શાવવાનો છે. આમ, સરકાર માટે એ જરૂરી બન્યું છે કે કમસે કમ શહેરી મધ્યમ વર્ગને ફૂગાવો અને સુશાસનના મુદ્દા પરથી ધ્યાન ભટકાવવું. અલબત્ત, સામાજિક-આર્થિક મોરચે કેન્દ્રીય સરકારની મોટી નિષ્ફળતાના સંદર્ભમાં આવી અસ્વસ્થતા ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે.

બીજું, સામાન્ય રીતે કેન્દ્ર સરકાર અને ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર સરકારે "શહેરી નક્સલ" શબ્દની રાજકીય વ્યુત્પત્તિમાં ઝંપલાવ્યુ છે. રાજકીય રીતે નિર્મિત આ "શહેરી નક્સલો" વિરુદ્ધ પોલીસ કાર્યવાહી નરેન્દ્ર દાભોલકર, ગોવિંદ પાનસરે, એમ.એમ. કલબર્ગી અને ગૌરી લંકેશ જેવા રેશનાલિસ્ટ વિચારકો, કાર્યકર્તાઓની હત્યાના આરોપીઓની ધરપકડના સમગ્ર હિન્દુત્વ બ્રિગેડને લાગેલા આઘાતમાંથી લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા મહારાષ્ટ્ર પોલીસની કાર્યવાહીને સૂચવે છે તેમ, આ ડિઝાઇનના ભાગરૂપે, એક્ટિવિસ્ટોને માઓવાદીઓ ગણાવવા પોલીસે પોતાના દાવાઓને પુરાવામાં તબદિલ કરવાના હેતુ સાથે "ફાસ્ટ ફોરવર્ડ" મોડને અપનાવ્યો છે. આનાથી લોકોનું ધ્યાન ભંગ થાય છે, જે અન્યથા રેશનાલિસ્ટોને મારવામાં હિન્દુત્વવાદીઓના જોડાણનો આરોપ મુકાયો હતો તે મુદ્દે ધ્યાન કેન્દ્રિત થાત.

બીજો પ્રશ્ન એ નૈતિકતા હાસના અનુભવ સંબંધિત છે. જેમાં પોલીસ એક્ટિવિસ્ટ વિદ્વાનોની પૂછપરછની સમગ્ર પ્રક્રિયાને એકીકૃત કરવા માંગે છે. દલિત વિદ્વાન અને હૈદરાબાદના તેમના પરિવારના સભ્યોની પૂછપરછમાં પોલીસની આ પદ્ધતિ સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી.

આમ રાજ્ય માટે કોઈને "નક્સલ" ઠરાવી દેવું એ કંઈ માત્ર મૌખિક નામકરણનું કાર્ય નથી. તેનાથી ઉલટું, તે વારંવાર ભારે ભયાનક તેમજ નૈતિક આક્રમણની બંને રીતો અજમાવે છે. તેઓ આ બૌદ્ધિકોના ઘર તેમજ અન્ય એક્ટિવિસ્ટોના ઘર તરફ કૂચ કરતી પોલીસની પ્લટૂન થકી એક મોટી કામગીરી દ્વારા ભારે ભયાનક દેખાય છે. કેટલાક બૌદ્ધિકો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલા પ્રતિક્રિયાઓથી સ્પષ્ટ થાય છે તેમ, તેમને અપમાનની લાગણી અનુભવાઈ છે. એવું લાગે છે કે ખાસ કરીને દલિત બૌદ્ધિકો માટે અપમાનનો અર્થ સહિયારા સ્વરૂપે થયો છે. અન્યોની સાથે તેમના અપમાન કોઈ પણ બુદ્ધિગમ્ય કાર્યવાહીને અનુસર્યા વગર પોલીસે તેમના ઘરે દરોડા પાડ્યા હતા.

પ્રિન્ટ મિડીયાના વિભાગમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, મહારાષ્ટ્ર પોલીસે હૈદરાબાદથી દલિત બૌદ્ધિકના ઘર પર દરોડા પાડ્યા ત્યારે તેમને અને તેમના પરિવારના સભ્યોને જે પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા તે વધુ અપમાનજનક હતા. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક પ્રશ્નો બેચેન કરવા માટે પૂછવામાં આવ્યા હતા. તેમાં આંતર જ્ઞાતિ લગ્નને બ્રાહ્મણવાદી ધાર્મિક સિદ્ધાંતો શરમજનક ગણાવે છે તે દર્શાવાયુ હતું. પોલીસ વરદીમાં જાતિવાદ કાયદાની ઉપરવટ થઈ ગયો એવું લાગે છે. તે એ પણ બતાવે છે કે અમલદારશાહી પોલીસની અંદરથી જાતિની ગંદકી બહાર કાઢવામાં નિષ્ફળ ગઈ છે. પોલીસની માનવાધિકાર કાર્યકરોની ધરપકડ કરવાના કાલ્પનિક વ્યૂહાત્મક ચાલમાં દલિત વિદ્વાનનું ઇન્ટ્રોગેશન માંગે છે; આવી અનધિકૃત પૂછપરછમાંથી પોલીસ માટે "વધુ સારૂ" શું મળે છે, પોલીસની જાતિની ઇચ્છાને સંતોષવાની તક. આ અતિઉત્સાહ માત્ર ગોપનીયતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન જ નથી કરતો પરંતુ, સાથે તેના ગૌરવના નૈતિક અધિકારને પણ હણે છે. પોલીસની પૂછપરછમાં આ નૈતિકતાને ટ્રાયલ પર મૂકવામાં આવી હતી. અહીં એ નોંધવું એકદમ અગત્યનું છે કે રાજ્યએ કાયદો અને વ્યવસ્થાના આધારે રાષ્ટ્રના વિચારમાં નિહિત એવા વિરોધાભાસને નકારી દીધો છે. હૈદરાબાદના દલિત બૌદ્ધિકોની દુર્દશા દર્શાવે છે કે પોલીસ રાષ્ટ્ર તરીકે ઓળખાતી અમૂર્ત તત્વની સુરક્ષા માટે ચિંતિત છે, પણ તે સાબુત મનુષ્યનો ઘોર તિરસ્કાર કરે છે.

આવી નૈતિક રીતે આક્રમક અને રાજકીય રીતે ભયાનક કાર્યવાહી એક્ટિવિસ્ટોને સંવેદનશીલ રહેવાની પરવાનગી આપતી નથી, અને ન તો તે એવા લોકોની સાથે રહે છે કે જેમના હક્કનું રક્ષણ થઈ રહ્યુ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

Back to Top