ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ધૂંધળા માનસ

સમસ્યા ફક્ત હવામાં જ નહી પરંતુ નીતિ ઘડનારાના મગજની અંદર પણ છે

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

દિલ્હીમાં હવાના પ્રદુષણની સમસ્યા એક વાર્ષિક ઘટનાક્રમ છે તેમજ તેની સાથે સંકળાયેલી પરેશાનીની પણ છે. અમને કહેવામાં આવ્યું કે ઈમર્જન્સી છે. જ્યારે દિલ્હી આ બાબતે પંજાબ અને હરિયાણાને જવાબદાર માની રહ્યું છે ત્યારે પંજાબ ઉલટાનું દિલ્હીને દોષ દે છે અને તમામ કેન્દ્રની સરકારને દોષિત માની રહ્યાં છે. તેવામાં ઝાંઝવાના જળ જેવા પ્રદુષણમુક્ત હવામાં શ્વાસ લેવાના સ્વપ્ન જોતાં જોતાં દેશના સૌથી પંપાળવામાં આવેલા શહેરના બદનસીબ નાગરિકો રુંધાયેલા શ્વાસ વડે દિવસો ખેંચી રહ્યા છે. શહેરનાં ગરીબ, કુમળી વયના તેમજ વૃધ્ધને માટે જીવવા માટે શ્વાસ લેવો કે શ્વાસ લઈને મરવું તેવા બેજ વિકલ્પ છે. કદાચ આ સરખામણી નાટ્યાત્મક લાગી શકે, પરંતુ તે એક હકિકત છે જેને નામાંકિત સંસ્થાઓ દ્વારા અગણિત અભ્યાસોએ પૃષ્ટિ આપી છે. જેમાં તાજેતરમાં બ્રિટીશ જર્નલ 'લેન્સેટ'નું તારણ છે કે 2015મા ભારતમાં હવાના પ્રદુષણને કારણે 25 લાખ લોકો અકાળે મૃત્યુ પામ્યા હતાં.

આ વખતે દિલ્હી ઉપર પ્રદુષણનું ધુમ્મસ કદાચ 7મી નવેમ્બરના રોજ ઉતરી આવ્યું હતું, પરંતુ તેનુ ગઠન તો કદાચ વર્ષોથી નહીતો ઘણાં મહિનાઓથી થઈ રહ્યું હતું. 2022થી, જ્યારથી અનિલ અગરવાલ અને 'ધી સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ' દેશની રાજધાનીની હવાના પ્રદુષણની માત્રા વિશે ચેતવણીની ઘંટડી વગાડી અને જાહેર વાહનોમાં ડિઝલને બદલે કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ (સીએનજી) વપરાય તેના માટે લડત ચલાવી ત્યારેજ આવનારી કટોકટીના એંધાણ વર્તાઈ ગયા હતાં. તેમ છતાં આજ દિન સુધી ભાગ્યેજ તેમાં કોઈ વધારે કોશિષ થઈ જેને પરિણામે આજની તબાહી સર્જાઈ છે. મેટ્રોરેલ બનવા છતાં  પણ શહેરના માર્ગો તો વધતા જતાં વધતા જતા વાહનોની સંખ્યાને કારણે ચિક્કાર જ રહ્યાં. ડિઝલથી દોડતી ટ્રકો શહેર મધ્યેથી પસાર થતી રહી અને ઘન કચરો ખુલ્લામાં બળતો જ રહ્યો. ઔદ્યોગિક સમુહો પર પ્રદુષણ વિશેનું કોઈ જાતનું નિયંત્રણ રાખવામાં ન આવ્યું. શહેરની નજીક આવ્લા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ સતત સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને ફ્લાઈ એશ ઓકતા રહ્યાં. અને એ ઉપરાંત સૈંકડો જનરેટર્સ તેમાં વધઆરો કરતા રહ્યાં. આ તમામે શહેરને ઝૈરી વાયુથી કલુષિત આખા વર્ષભેર કરતા જ રહ્યાં, નહીં કે માત્ર શિયાળામાં ડ્યારે તેણે ધુમ્મસ રુપે દેખા દીધી.

ગત વર્ષે, ધી ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી, કાનપુર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં દિલ્હીના પ્રદુષણનું કારણ જણાવેલું છે. તેમાં જણાવ્યું છે કાપણીની મોસમ પછી જ્યારે ખેતરમાંના ઘાસ કે કચરાને બાળી નાખવાના કારણે હવામાં રાખ અને રજકણો ઉડતાં હોય તેવા શિયાળામાં નહીં પરંતુ ઉનાળામાં પણ હવાની ગુણવત્તા ઘણી નબળી હતીં. હવે આ ઉતરતી ગુણવત્તાની હવામાં શિયાળામાં રાખ અને રજકણોનું મિશ્રણ થતાં તેમાં ઔર ઘટાડો થયો હતો. પરંતુ તે એકમાત્ર કારણ કે તે કારણભૂત હોય તેમ ન હતું. અભ્યાસમાં એમ પણ જણાયુ કે દિલ્હીની હવામાં થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ, ઔદ્યોગિક સમુહો, રેસ્ટોરન્ટ્સ અને ડિઝલ જનરેટર્સ દ્વારા ઉત્સર્જીત 98 ટકા સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને 60 ટકા નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ હતાં. દિલ્હીની 300 કી.મિની ત્રીજ્યામાં 13 જેટલા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ, 20 મોટી ઈન્ડસ્ટ્રીઝ, 25 ઔદ્યોગિક સમુહો આવેલા છે. આમાનાં ઘણાં ઉદ્યોગો બળતણ તરીકે ફર્નેસ ઓઈલન ઉપયોગ કરે છે જે સલ્ફર લિમિટની માત્રામાં મિલિયને 500 પાર્ટ્સનો ઉમેરો કરે છે. તે રીતે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ જે વાયુ અને રાખ ઓકી કાઢે છે તેની ઉપર કોઈ નિયંત્રણ કે દેખરેખ નથી. તે ઉપરાંત દિલ્હીમાં 9 હજાર જેટલી નાની હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટ્સ છે જેઓ રસોઈ માટે કોલ્સો વાપરે છે. હાલમાં 90 ટકા દિલ્હીવાસીઓ હવે શુધ્ધ બળતણ વાપરે છે પરંતુ બાકીના 10 ટકા રસોઈ માટે હજીપણ લાકડા, પાક આડપેદાશ, ગોબર  કે કોલ્સો વાપરે છે. તેમજ દિલ્હીની હવામાનું 20 ટકા જેટલું ઝૈરી પાર્ટીક્યુલેટ વધી રહેલા વાહનોને કારણે છે.

જ્યારે પ્રવર્તમાન ચર્ચાનો વિષય દિલ્હી છે ત્યારે હકિકત એ છે કે આ ફક્ત દિલ્હી પૂરતું જ સિમિત નથી પરંતુ દેશના ઘણાં શહેરોમાં ઉપરોક્ત કારણોસર હવાની ગુણવત્તા નબળી છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં આ સમસ્યા વધારે્ થઈ છે. જ્યારે ભારતીય મિડિયા દિલ્હીની સમસ્યા વિશે દેશનું ધ્યાન દોરી રહ્યું હતું ત્યારે પાકિસ્તાનના લાહોરમાં તો હાલત આનાથી પણ ખરાબ હતી. આ જ દર્શાવે છે કે આ એક એવી સમસ્યા છે કે જેમાં એકબીજાના સહકાર અને સંવાદ વડે સમસ્યાનો ઉકેલ પ્રયત્નપૂર્વક કરીને સરહદની બન્ને તરફના વસતા નાગરિકોને રાહત થાય. ભારત અને પાકિસ્તાન માત્ર ઐતિહાસિક રીતે એકબીજા સાથે સંકળાયેલા નથી પરંતું ભૌગોલિક રીતે પણ છે. અને આપણએ જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ નિહાળીએ છીએ ત્યારે સરહદની પેલે પાર પાકિસ્તાનના શહેરો પણ આની અસરથી પ્રભાવિત છે.

જ્યારે આપણે સ્વીકારીશું કે સમસ્યા માત્ર ઋતુ પુરતી જ કે કોઈ શહેર પુરતી સિમિત નથી અને સમગ્ર ભૌગોલિક ક્ષેત્રને આવરે છે, જેમાં પાકિસ્તાન પણ આવી જાય, ત્યારે નીતિ ઘડનારાઓને એ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ કે આમાં કોઈ ત્વરિત પરિણામ ન મેળવી શકાય. બેશક, તાત્કાલિક પગલા તો ભરવા જ પડે જે કદાચ પહેલી નજરે બિનઅસરકારક પણ લાગે, પરંતુ કઈ ન કરવા કરતા કઈંક કરવુ સારું. પરંતુ એકવાર હવા ચોખ્ખી થાય એટલે બધા પ્રયત્નો પડતા મુકીને પાછુ બધુ રાબેતા મુજબનું થઈ જાય તે ટેવ ન પોસાય. કારણ કે એવા લીઘે જ આજની આ હાલત થઈ છે. ગાઢ ધુમ્મસ ન હોય તે છતાં પણ આપણા શહેરોની હવા પ્રાણઘાતક છે.

દુનિયામાં એવા પર્યાપ્ત દાખલાઓ છે જેમાં કેવી રીતે આવી સમસ્યાને હાથ પર લઈને લાંબા ગાળાના આયોજન વડે ઘણાં શહેરો ઉકેલ લાવ્યા છે અને પર્યાવરણને જાળવી રાખ્યું છે. આ આયોજનોમાં નિયંત્રણ જેમાં જમીન વપરાશ પણ આવી જોય, જાહેર વાહનોને વ્યક્તિગત વાહનો કરતા પ્રાધાન્ય આપવું, હરિયાળી અને ખુલ્લી જગ્યાઓને જનતા માટે ખુલ્લી કરવી અને શહેરની આસપાસના વિસ્તારોમાંના પ્રદુષણના સ્રોત પર નિયંત્રણ રાખવુ વગેરે. સૌથી મહત્વનું કે નાગરિકોને શિક્ષણ આપવું કે શહેરોને ચોખ્ખા રાખવામાં તેમનો પણ ફાળો રહેલો છે. વાતાવરણને ચોખ્ખુ કરવા માટે કોઈ જાદુઈ છડી નથી. આમાંથી બહાર આવવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે એક વ્યવસ્થિત, લાંબા ગાળાના અને સાતત્યપૂર્ણ એક્શન પ્લાન જે આપણાં શહેરોને જીવવા લાયક બનાવી શકે.

Back to Top