ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

કેદીઓને અપમાન અને મૃત્યુથી મુક્ત કરો

ફોજદારી ન્યાયતંત્રએ કેદીઓને સુધારાઓ અને પુનર્વસનની તકો આપવી જોઈએ.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

રાજ્યની જેલો બાબતે હાલના વર્ષોમાં સૌથી પ્રગતિશીલ કહી શકાય તેમાંના એક ચુકાદામાં, ૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૭ના રોજ સુપ્રીમકોર્ટે, કસ્ટડીમાં હોય ત્યારે “અપ્રાકૃતિક મુત્યુ પામેલ” કેદીઓને ચિન્હિત કરી તેમના પરિવારોને વળતર આપવા માટે આદેશો જારી કર્યા છે. કસ્ટોડીયલ મૃત્યુઓની ગંભીરતા અને અત્યાર સુધીની રાજ્યોની ગેરજવાબદાર ભૂમિકાને ધ્યાનમાં લઇ સુપ્રીમ કોર્ટે દરેક હાઈકોર્ટના ચીફજસ્ટીસને વિનંતી કરી છે કે તેઓ આ મુદ્દાને સંબોધવા માટે જાહેરહિતની સુઓ મોટો પીટીશન દાખલ કરે. જેલ સુધારણા માટે કાર્યરત સમાજ સેવકો અને સુધારકો બંને દ્વારા મંગાયેલ આ ચુકાદાએ જેલમાં અપ્રાકૃતિક મુત્યુને રોકવા, મુલાકાત માટેના અધિકારો, કાયદાકીય તેમજ સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓ, મોડેલ જેલ મેન્યુઅલનો અમલ, જેલ કર્મચારીઓના સંવેદીકરણ બાબતે ઘણાબધા સલાહસૂચનો આપવાની સાથે સાથેજ ખુલી જેલને સમર્થન આપ્યું હતું.

સપ્ટેમ્બરમાં આવેલ આ ચુકાદાને નોખું તારવતું પરિબળ એ છે કે આ ચુકાદો, કસ્ટોડીયલ મૃત્યુ માત્ર જેલ પ્રશાસનની સમસ્યા છે તે માન્યતાને નકારે છે. તે મુદ્દાનું, સુધારણા અને પુનર્વસનના આદર્શોને નકારવાના લક્ષણ તરીકે, સાચીરીતે સંદર્ભીકરણ કરે છે. ઉલટાનું, આપણી ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા પ્રતિકાર અને નિવારણની ફિલસુફીને વરેલી છે જેમાં કસ્ટોડીયલ સતામણી અને મૃત્યુના સંખ્યાબંધ મામલો નોંધાયેલ છે જ્યાં કેદીનું ચિત્રણ એવી વ્યક્તિ તરીકે કરવામાં આવે છે કે જે આવી જ સજાને પાત્ર હોય.

કમનસીબે, આ ચુકાદાએ કેદીઓની પરિસ્થિતિ વિશેની ચર્ચાઓને ફરી શરુ કરી હોવા છતાં,ભૂતકાળમાં જોવા મળ્યું છે કે જેલ સુધારણા માટે અપાયેલ સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્દેશોની અનદેખી કરવામાં આવી છે. એપ્રિલ ૨૦૧૫માં, સર્વોચ્ચ અદાલતે, રાજ્યોને નિર્દેશ કર્યો હતો કે એવા ટ્રાયલ હેઠળના કેદીઓને જમાનત પર છોડવામાં આવે જેમણે તેઓ જે ગુના માટે આરોપિત હોય તે માટેની મહત્તમ સજાના અડધા વર્ષો જેલમાં ગુજારી ચુક્યા હોય. આમછતાં, અનુસરણ ન થવાને કારણે, બેન્ચે ૧૦ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૭ના રોજ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરપ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશને સમયસીમા આપીને, ફરી આદેશ કરવો પડ્યો છે.   

આમ તો, ગુનેગારને એક એવી વ્યક્તિ, જેણે ફોજદારી કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે તેના તરીકે વ્યાખ્યિત કરી શકાય, છતાં એવો મત વધી રહ્યો છે કે ગુનાહીતતાની સીમાઓ નિશ્ચિત નથી. ફોજદારી કાયદાને અસરકર્તા પરિબળ તરીકે, જાતી અને સત્તાની ભૂમિકાને નકારી શકાય એમ નથી. એથીજ એ સહેજ પણ આશ્ચર્યજનક નથીકે જેલની આબાદીઓમાં અસમાન રીતે અમુક સામાજિક રીતે નબળા સમૂહોમાંથી વધુ લોકો છે. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સામાજિક અને આર્થિક રીતે નબળા લોકો વ્યવાસ્થાતાંતમાં ઘણો વધુ અન્યાય સહન કરે છે. ભારતની કુલ આબાદીમાં તેમની વસ્તીના પ્રમાણ કરતા ઘણા વધુ અસમાન પ્રમાણમાં અનુસુચિત જાતી, અનુસુચિત જનજાતિ અને મુસ્લિમોની સંખ્યા જેલની કુલ અબાદીના અડધા કરતા પણ વધુ છે. આ ભેદભાવને, આર્થિક અને સામાજિક મૂડીના અભાવમાં, તેમની ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા સુધી પહોંચવાની અક્ષમતાને કારણે પણ જોઈ શકાય છે.

આવા વારસાગત ભેદભાવો અને કેદીઓ વિશેની વિષમ અવધારણા અને તેમના સામાજિક અને આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ જેલની ચાર દીવાલોની અંદર પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. કેદીઓ માટે મૂળભૂત માનવીય અધિકારો અને સમ્માનનો અભાવ ની સાથેજ કસ્ટોડીયલ અત્યાચાર અને મૃત્યુ, આ બધા ભેદભાવોનુજ વિસ્તૃત રૂપ છે. સુધારણા અને પુનર્વસનના આદર્શોના અભાવમાં, જેલ એક નિર્વાસિત તંત્ર બની રહે છે. જેલની સજા વ્યક્તિને એકલો પાડી દઈને તેના પરંપરાગત પરિવાર અને સમુદાયના ટેકાથી પણ વંચિત કરી દે છે. આ અન્યાયોને જોતા આપણે વિચારવું રહ્યું કે આ ટેકા વિના કોઈપણ વ્યક્તિની શું હાલત થતી હશે . અને તેઓ પુનર્વસનની પ્રક્રિયાથી શું અપેક્ષા રાખી શકે છે?

સજા પામેલા કેદીઓ માટે પ્રાપ્ત, પ્રોબેશન અને પેરોલ જેવી કાયદાકીય સુવિધાઓ જેનો પણ પુરતો ઉપયોગ થતો નથી ત્યારે પુનર્વસન કોઈ પ્રાથમિકતા નથી. પ્રાપ્ત કરી શકાય એવા પુનર્વસનના લક્ષ્યોની સમાજ મેળવવા માટે આપણે સ્કેન્ડીનેવિયન દેશો દ્વારા અપનાવાયેલ દુરદર્શિતાવાળા મોડેલ,જેને જેલ સુધારણાના માપદંડ ગણી શકાય, ત્યાં સુધી જવાની જરૂર નથી. વાસ્તવમાં, કેટલીક સૌથી અસરકારક પહેલો, ડોમીનીકલ રિપબ્લિક જેવા નાનકડા ટાપુ પરના રાષ્ટ્રમાંથી ઉદ્ભવી છે, જેને કારણે ગુનાના દરમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. તેણે લક્ષિત સંસ્થાકીય ફેરફારો અમલમાં મુક્યા છે જેવાકે નાગરિક જેલ કર્મચારીઓની ભરતી કરવી( આ રીતે પોલીસ અને સૈન્ય સાથે સુધારાકીય સંસ્થાઓનું ગઠબંધન કરવું) જેને કારણે સેલમાં વિતાવતા સમયમાં ખાસ્સો ઘટાડો થયો છે, સાથેજ એ ફરજીયાત કરાયું છે કે દરેક કેદી સાક્ષર બને. આવા પગલાઓ પરિણામલક્ષી છે અને ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેણે આસાનીથી અનુસરી શકાય એમ છે.

સુપ્રીમકોર્ટનો ચુકાદો જેલના કર્મચારીઓ અને નાગરિક સમાજના સંવેદીકરણની સાથેજ જેલમાં કાઉન્સેલરો અને બિન સરકારી સંસ્થાઓ સાથે જોડાણ ઉપર ભાર મુકે છે. આ બધા, પુનર્વસન પ્રક્રિયામાં મુખ્ય સુવિધા પ્રદાન કરનાર છે અને આનાથી કેદીઓનું સમાજમાં પુન:પ્રવેશ આસાન બનશે. વધુમાં, સર્વોચ્ચ અદાલતના આ ચુકાદાના અનુસંધાનમાં બીજા બધાની સાથે દિલ્હી, બોમ્બે, મદ્રાસ અને જમ્મુ કાશ્મીરની હાઈકોર્ટોએ ગયે મહીનેજ, કસ્ટોડીયલ મુત્યુના કેસોમાં વળતર આપવા માટે સુઓ મોટો કારવાઈ ચાલુ કરી દીધી છે. જોકે આવા પ્રયાસો પૂર્ણરૂપે કોર્ટોની તાકાત ઉપર આધાર રાખે છે અને રાજ્યોનો પ્રતિભાવ અનિશ્ચિત જ રહેશે જો તેઓ ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થાની હકીકતોને નહિ સ્વીકારે. આથીજ એ જરૂરી છે કે જેલ સુધારા માટેની ચર્ચવિચારણામાં તેના મુખ્ય પક્ષકાર કેદીઓને પણ સામેલ કરવામાં આવે.

આખરે, જેલ સુધારણાઓ ફક્ત જેલના સળિયા પાછળ આચરવામાં આવતી હિંસાને રોકવાથી આગળ વધવી જોઈએ. તેણે, સમાજના ચોક્કસ તબકાની સામે સજાને સંસ્થાગત કરવામાં જેલ દ્વારા ભજવવામાં આવતી ભૂમિકાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ, અને આ સમજણને સુધારાવાદી પગલાઓમાં સામેલ કરવી જોઈએ. ખુલી જેલ જેવી અવધારણાઓ પર વધુ સંશોધન કરવા માટેના નિર્દેશો દ્વારા, કદાચ કોર્ટ જેલ સંસ્થાની પરંપરાગત ધારણાથી હતીને ચર્ચા કરવા માટે માર્ગદર્શન કરી રહી છે. આ સંજોગોમાં, જેલ સુધારણાની ચળવળ “કેદીઓને મુક્ત કરવા” માટેનું ઉદાર પગલું છે, એમ માનવું ભૂલભરેલું છે. એને બદલે, આ તેમણે અપમાન, ભેદભાવ અને મૃત્યુથી મુક્ત કરવા માટેનું એક નિમંત્રણ છે.   

Updated On : 14th Nov, 2017
Back to Top