ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જ્યારે બાળકો મૃત્યુ પામે છે

ગોરખપુરની હોસ્પિટલમાં ૭૦ બાળકોના મૃત્યુએ આપણને એક રાષ્ટ્ર તરીકે ખુલ્લા પાડ્યા છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારતના ૭૦માં સ્વતંત્રતા દિવસના થોડાજ દિવસની અંદર ગોરખપુરમાં ૭૦ જેટલા બાળકો મૃત્યુ પામ્યા. દેશની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો આથી વધુ આઘાતજનક ચિતાર બીજો શું હોય શકે? ૧૦ અને ૧૧ ઑગસ્ટ વચ્ચેની રાત્રે, બાબા રાઘવદાસ (બીઆરડી) મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલ, ગોરખપુર, ઉત્તરપ્રદેશ (યુપી) – જ્યાં તબીબી કટોકટી અને બાળકોના મૃત્યુ કોઈ નવી વાત નથી- ત્યાં 30 બાળકો રાતના ૧૧ વાગ્યાથી બે વાગ્યાની વચ્ચે ગૂંગળાઈને મૃત્યુ પામ્યા,તેમના માતાપિતાએ તેમના બાળકોને જીવંત રાખવા માટે જાતેજ રેસ્યુસીટેટર બેગમાં ઓક્સીજન ભરવાનો મરણીયો પ્રયાસ કર્યો કારણ કે હોસ્પિટલની પ્રવાહી ઑક્સિજન ટાંકીઓએ ખાલી થઇ ગઈ હતી. કૃશકાય ચેહરા વાળા પુરુષોએ દયનીય રીતે નાના નાના બાળકોની લાશો હાથમાં ઉઠાવેલા ચિત્રો જ્યારે વિશ્વભરના મીડિયામાં પ્રસારીત થવા લાગ્યા ત્યારે રાજ્ય સરકારે તે જ કર્યું જે ભારતમાં સરકારો સારામાં સારીરીતે કરતી આવી છે- તપાસ સમિતિ નીમવી અને બલીના બકરા શોધવા. રાજ્યસરકાર એવું ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે કે આ મૃત્યુ બેદરકારી અથવા ઓક્સિજન સપ્લાયરના મોટા અને લાંબા સમયથી બાકી બિલ ચૂકવવામાં થયેલી નિષ્ફળતાને કારણે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કપાઈ જવાને કારણે નહિ પણ ચેપને કારણે થયા હતા. હજુ તપાસ પુરીપણ નહોતી થઇ અને પોસ્ટમોર્ટમના રીપોર્ટ પણ નહોતા આવ્યા તે પહેલાજ સરકાર નિષ્કર્ષ પર આવી ગઈ. આ દરમિયાન, આ ખબર પ્રેસમાં જઈ રહી છે તે પહેલાના સમાચાર એ છે કે ૧૪ થી ૧૬ ઓગસ્ટ દરમ્યાન હોસ્પિટલમાં બીજા ૩૪ બાળકો, નવજાતબાળકોમાટેના ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ અને એન્સેફાલિટીસ વોર્ડમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.

ઉત્તરપ્રદેશ, જ્યાં ભારતના જાપાની એન્સેફાલિટીસ (જેઈ)(મગજનો તાવ)ના  કુલ વાર્ષિક કેસોની સંખ્યામાંથી, સૌથી વધુ, લગભગ ૭૫% જેટલા બનાવો નોંધાય છે તેમાંના મોટાભાગના કેસો ગોરખપુર જિલ્લામાં નોંધાય છે. આમાં તીવ્ર એન્સેફાલીટીસ સિન્ડ્રોમ (એ ઇ એસ) દ્વારા અસરગ્રસ્ત કેસો પણ સામેલ છે જે આ પ્રકારના તમામ લક્ષણો અને મગજના તાવ માટે પર્યાયવાચી નામ બની ગયું છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની અછતને જોતાં બીમાર લોકો માટે નજીકમાં નજીકની તબીબી સુવિધા મેળવવા માટે લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી, દાખલા તરીકે ગોરખપુરમાં ૧૨૦ પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્યકેન્દ્રોની જરૂરતની સામે માત્ર ૯૦ કેન્દ્રો છે.  બીઆરડી આસપાસના ૩૦૦ કિમી જેટલા વિસ્તારના ૧૫ જિલ્લાઓમાં એકમાત્ર રેફરલ હોસ્પિટલ છે એટલે એણેતો આવશ્યકરૂપે જેઈ અને એઇએસના દર્દીઓની સારવાર કરવાની મુશ્કેલ જવાબદારી ઉઠાવવી જ જોઈએ.

આને જોતા, શા માટે આ ચેપી રોગના ફેલાવાને કાબુમાં લેવા માટેના પગલાં લેવામાં નથી આવ્યા? ૨૦૦૬માં યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ હેઠળ મગજના તાવ(જેઈ) માટેની રસીઓ તૈયાર કરાવામાં આવી હતી. પરંતુ મેડિકલની ભારતીય કાઉન્સિલ દ્વારા ૨૦૧૫માં હાથ ધરવામાં આવેલ એક સર્વેક્ષણ રિસર્ચમાં જાણવા મળ્યું છે કે ગોરખપુર ડિવિઝન એવા બાળકોની ટકાવારી ઘણી મોટી છે જેમને ક્યાં તો રસી આપવામાંજ નથી આવી અથવાતો બે જરૂરી ડોઝમાંથી માત્ર એકજ ડોઝ આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત રોગના ફેલાવાને કાબુમાં લેવા માટે ચેપનું નિયંત્રણ, અસરકારક સર્વેલન્સ સિસ્ટમ્સ અને પ્રારંભિક હસ્તક્ષેપ જેવા પગલાઓ પણ લેવામાં નથી આવ્યા કે નથી સ્વચ્છતા પર પુરતું ધ્યાન અપાયું છે, જેનો આ રોગના ફેલાવામાં ઘણો મોટો ફાળો છે.

ઉત્તરપ્રદેશમાં કે દેશના બીજા અન્ય ભાગોમાં(કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતા), જાહેર આરોગ્યની ચિંતાજનક સ્થિતિ અને ગરીબોની સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ સુધીની પહોંચનો અભાવ એક ચીરપરિચિત વાર્તા છે. ઉત્તરપ્રદેશ અને બીજા રાજ્યોમાં પણ પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓના માળખાને વધુ મજબૂત કરવાની તાકીદની જરૂર છે જેથી આરોગ્યસંભાળ માટે બીઆરડી જેવી તૃતીય સ્તરની હોસ્પિટલો પરનું ભારણ ઘટાડી શકાય. બીઆરડી જેવી હોસ્પિટલમાં અપૂરતો તબીબી સ્ટાફ અને દશકોથી શ્રાપ જેવા આ રોગ સામે લડવા માટે મૂળભૂત સાધનોનો પણ અભાવ પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે. હકીકતમાં, ભારતના કોમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (કેગ)ના ૨૦૧૬ના રીપોર્ટ મુજબ હોસ્પીટલના  સારવારના સાધનોના ખર્ચમાં ૨૭% જેટલો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. વધુમાં, બી.આર.ડી. હોસ્પીટલના ડૉક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ, તૃતીય સ્તરની હોસ્પિટલો માં ખસેડાતા પહેલા, ઇન્સેફાલિટીસના દર્દીઓ માટે રોગને "સ્થિર" રાખવા માટે કે વકરતો અટકાવવા માટે ઉત્તરપ્રદેશમાં ૧૦૪ વિશેષ સારવાર કેન્દ્રોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી જે પૂર્ણરૂપે કાર્ય કરતા નથી. જે હોય તે પણ મોટાભાગના કિસ્સામાં આ હોસ્પિટલો પરના બોજામાં ઘટાડો થઈ શકે એમ નથી કારણ કે મોટા ભાગના લોકો આ કેન્દ્રો પર આપવામાં આવતી સારવાર પર વિશ્વાસ કરતા નથી. આ ઓછું હોય એમ આમાં નિયુક્તિ અને ખરીદીઓમાં અમલદારશાહીના "હસ્તક્ષેપ"નો ઉમેરો થાય છે અને આપણી સામે કામના વધુ પડતા ભારણવાળી અને કાર્યક્ષમતામાં ઉણી ઉતરતી જાહેર હોસ્પિટલનો કેસ ખડો થઇ જાય છે.

એ સંજોવાશાત જ છે કે કેમ પણ આ આશરે 30 મૃત્યુ થયા એના એકજ દિવસની અંદર કેન્દ્રીય પ્રધાન નીતિન ગડકરીએ સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે ખાનગી સંસ્થાઓને જમીન ફાળવવાના “પ્રોત્સાહનો” આપવાની સરકારની માનીતી થીમ જાહેર કરી હતી. એમણે કહ્યું હતું કે જાહેર હોસ્પિટલોની કમી ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા પૂરી કરવામાં આવશે. નીતી આયોગે પણ રાજ્ય સરકાર પાસે પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે સરકારે કેટલાક રોગોના ખાસ ઉપચાર માટે ટીઅર ૨ અને ૩ શહેરોમાં જીલ્લાની હોસ્પિટલોનું ખાનગીકરણ કરવું જોઈએ. હાલમાં જ્યારે સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સેવાઓમાં જાહેર ખાનગી ક્ષેત્ર વિશે ખાસ સંશોધન કે માહિતી નથી ત્યારે, સામયિક મીડિયાના અહેવાલો દર્શાવે છે કે આનાથી ગરીબ દર્દીઓને ફાયદો થતો નથી. બીઆરડી હોસ્પિટલની ઘટના બેદરકારી દર્શાવે છે, જરૂરી નથી કે આને માટે ભંડોળની તંગી જવાબદાર હોય. આમાંથી ગરીબોની જરૂરિયાતો પ્રત્યેની ઉદાસીનતા પણ છતી થાય છે. આ દુ:ખદ સ્થિતિને સુધારવા માટે સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના ક્ષેત્રે ખાનગી ભંડોળને ઠાલવાવાની નહીં પરંતુ સરકાર દ્વારા જાહેરક્ષેત્રે કરાતા ખર્ચમાં વધારો કરવાની જરૂર છે. સરકારે જાહેર સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો પર જરૂરી સંસાધન અને કર્મચારીઓની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો જોઈએ અને ગરીબોને મફત તપાસ અને પરવડી શકે એવા દરે દવાઓ પૂરી પાડવી જોઈએ. આ માટે સત્તારૂઢ સરકારોને વર્ષોવર્ષ  હિમાયત કરવામાં આવતી રહી છે. તેમછતાં, દર વખતે ગોરખપુર જેવી દુર્ઘટનાઓ વખતે ભરપુર છાજીયા લેવામાં આવે છે, પરંતુ બેદરકારી અને જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીની ઉપેક્ષાના વાસ્તવિક રોગને સંબોધવા માટે કશુજ ઠોસ કરવામાં આવતું નથી. 

Updated On : 13th Nov, 2017
Back to Top