ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જેલના સળિયા પાછળ આઝાદી

મહિલા કેદીઓ પિતૃસત્તાના પૂર્વગ્રહોનો ભોગ બને છે. 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

૨૪ જૂનના રોજ મુંબઈના ભાયખલ્લામાં આવેલ મહિલાઓ માટેની જેલમાં ૩૮ વર્ષીય કેદીનું થયેલ મૃત્યુ આપણને ભારતીય જેલમાં પ્રવર્તમાન સ્થિતિની અને ખાસકરીને મહિલા ગુનેગારો અને ટ્રાયલ હેઠળની મહિલા કેદીઓએ ભોગવવી પડતી લિંગ આધારિત ક્રૂરતાની યાદ અપાવે છે. મંજુલા શેટે, જેને સ્ટાફની તંગીના કારણે વાર્ડેનની ફરજો સોંપવામાં આવી હતી તેને તેની બેરેકના કેદીઓ માટે અપૂરતી સંખ્યામાં ઇંડા અને બ્રેડની સ્લાઇસો ફાળવવાની ફરિયાદ કરવા બદલ માર મારવામાં આવ્યો હતો જેને કારણે તેનું મૃત્યુ થયું હતું. સરકાર સંચાલિત જે. જે. હોસ્પિટલના ડોકટરોએ પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ જણાવ્યું હતું કે તેનું મૃત્યુ ઇજાઓના કારણે થયું હતું અને તેના શરીર પર ઘાના અનેક નિશાન હતા. પોલીસ દ્વારા નોંધાયેલ પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (એફઆઇઆર) માં એક સાથી કેદી દ્વારા આંખે દેખેલ અહેવાલમાં કરાયેલ ઉલ્લેખમાં જણાવાયું હતું કે શેટેને જેલના કર્મચારીઓ દ્વારા માત્ર નિર્દયતાથી મારવામાંજ નહોતી આવી પરંતુ ત્રણ મહિલા કોન્સ્ટેબલો દ્વારા તેની જાતીય સતામણી પણ કરાઈ હતી. આમ છતાં, તેમજ જેલના છ કર્મચારીઓની ઓળખ થઈ ગઈ હોવા છતા પણ કોઇની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી નથી.

જેલના સળિયા પાછળ મહિલાઓએ માત્ર સમાજના જ નહીં પરંતુ તેમના પોતાના કુટુંબીજનોના અને જેલના સ્ટાફના પણ પિતૃસત્તાત્મક પૂર્વગ્રહોના અતિ વરવા સ્વરૂપોને ભોગવવા પડે છે. અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ભારતીય પરિવારો મહિલા ગુનેગારો અને ટ્રાયલ હેઠળની કેદીઓ પ્રત્યે વધુ કઠોર અને ઓરમાયું વર્તન ધરાવે છે અને આને કારણે તેમના સગાવહાલામાંથી ભાગ્યેજ કોઈ સ્ત્રી કેદીઓને મળવા આવે છે અને તેમની પૈતૃક સંપત્તિ માંથી ભાગ્યેજ તેમની કાનૂની મદદ કરવામાં આવે છે.આમ પણ આ મહિલાઓ મોટાભાગે નીચા આર્થિકસ્તર માંથી આવે છે. આનો સીધો અર્થ એ પણ છે કે તે તેઓ તેમની સાથે થઇ રહેલ કનડગતની જાણ કરવા માટે અસમર્થ છે અને તેમને પૂર્ણરૂપે જેલના સ્ટાફની દયા પર છોડી દેવામાં આવે છે.

દેશભરમાં મોટાભાગની જેલોમાં ક્ષમતા કરતા વધુ કેદીઓ છે તેમજ સ્વચ્છતા અને સુવિધાઓની અપૂરતી વ્યવસ્થા અને અખાદ્ય ભોજન મળતું હોય છે પણ  સ્ત્રીઓ કેદીઓની દશા સૌથી વધુ ખરાબ છે. ૨૦૧૪ ના નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (એનસીઆરબી) ના આંકડા મુજબ, દેશભરમાં ૧૬,૯૫૧ સ્ત્રી કેદીઓ છે અને ૧,૩૯૪ જેલોમાંથી ૨૦  જેલ તો ફક્ત મહિલાકેદીઓ માટે જ છે. કુલ સંખ્યામાંથી લગભગ ૧૧,૦૦૦ જેટલી કેદી મહિલાઓતો માત્ર ટ્રાયલ હેઠળની કેદી છે. મોટાભાગની મહિલાઓ ૧૮ થી ૫૦ વર્ષની વય જૂથમાં છે. અનેક સત્તાવાર સમિતિઓના જેલસુધારણા સૂચવતા અસંખ્ય અહેવાલો છતાં, તેનું મુખ્ય ધ્યાન પુરુષ કેદીઓ પરજ રહ્યું છે. મહિલાઓની વિશેષ જરૂરિયાતોને પૂરતું સ્થાન મળ્યું નથી. દાખલા તરીકે, માસિક સ્રાવ દરમિયાન મહિલા કેદીઓને મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની જરૂર છે. સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓની પણ ખાસ જરૂરિયાતો છે. આ માટે કશુજ કરવામાં આવતું નથી. જ્યારે મહિલા કેદીઓ બીમાર પડી હોય ત્યારે તેઓ સામાન્ય રીતે તેમના પરિજનો અને મિત્રો પર દવાઓ પૂરી પાડવા માટે આધાર રાખે છે. ઘણી સ્ત્રીકેદીઓ તેમના બાળકને જ્યાં સુધી તે છ વર્ષનું ના થઇ જાય ત્યાં સુધી તેમની પોતાની સાથે રાખી શકે છે. તેમને માટે ઉપલબ્ધ પોષક આહાર અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓની વરવી સ્થિતિ ખરાબ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ બનાવે છે.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટેની સામાન્ય જેલોમાં, મહિલાઓને અલગ વિભાગમાં મૂકી દેવામાં આવે છે, જેમાં લાયબ્રેરી વગેરે જેવી સગવડોનો ભાગ્યે જ સમાવેશ થાય છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (એનસીઆરબી) ના આંકડા મુજબ, દેશની જેલોમાં મહિલા કર્મચારીઓની સંખ્યા કુલ મહિલાકેદીઓની સંખ્યાના ૨૫% કરતા પણ ઓછી છે. ૧૯૮૮ માં, મહિલા કેદીઓની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા નિયુક્ત જસ્ટીસ ક્રિશ્નન આયર સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે "મહિલા અને બાળ ગુનેગારોને સાથે કામ હાથ ધરવા માટે તેમની વિશેષ ભૂમિકાની" જરૂરીયાતને ધ્યાનમાં લેતાં, વધુ મહિલા પોલીસની નિયુક્તિ થવી જોઈએ. શેટે એક મહિલા જેલમાં જ હતી, અને જેના પર હુમલો કરવાનો આરોપ છે તે અધિકારીઓ પણ મહિલાઓ છે. દેખીતી રીતે, પોલીસ અને જેલના સત્તાધારીઓ ના લિંગ કરતા તેમને મળતી તાલીમ અને તેમની સંવેદનશીલતા વધુ અગત્યની છે. એટલું જ મહત્વનું એ પણ છે કે તેમના કૃત્યો માટે તેમને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે એવી વ્યવસ્થા હોય. મહારાષ્ટ્રમાં મહિલાઓ માટે બે જેલ માત્ર જ નથી પણ દેશની મહિલાઓની પ્રથમ ખુલી જેલ પણ મહારાષ્ટ્રમાં જ છે, એ હકીકત આ પાસાને વધુ ઉજાગર કરે છે. સામાન્યરીતે પ્રગતિશીલ રાજ્યની છબી ધરાવતા હોવા છતાં, ગૃહ બાબતોના રાજ્યકક્ષાના કેન્દ્રીય પ્રધાન કિરણ રિજિજુએ લોકસભામાં કહ્યું હતું કે મહારાષ્ટ્રમાં કસ્ટોડિયલ ડેથ અન્ય રાજ્યોની તુલનામાં "કંઈક વધુ" છે. તેને માટે અધિકારીઓના આવા કૃત્યો પ્રત્યે પગલા નહિ લેવાનું વાતાવરણ છે જે જવાબદાર છે.

આમપણ જેલસુધારણા, અને તેમાંપણ ખાસ કરીને મહિલાકેદીઓ સંબંધિત સુધારણાઓ સ્પષ્ટપણે કોઈપણ સરકાર માટે અગત્યની રહી નથી. જેલોમાં હંમેશા જરૂરિયાત કરતા ઓછા કર્મચારીઓની નિયુક્તિ થાય છે અને કેદીઓના કલ્યાણ માટે નિયુક્ત કરાયેલા પ્રોબેશન ઓફિસરોની સંખ્યા પણ અપૂરતી છે. ફરિયાદોના નિવારણ વગેરે અંગેના સૂચનો કરવામાટે નિમાયેલ મુલાકાતીઓના બોર્ડની નિયમિત બેઠકો (જેમાં બિન-સરકારી સંગઠનોના સભ્યોનો પણ સમાવેશ થાય છે)પણ  શિસ્તના પગલાંના ડર ના અભાવે કશું કરી શકતી નથી. અને જ્યારે સમસ્યાઓ હોય ત્યારે પણ જેલ અધિકારીઓ અને પોલીસની સામે નામ માત્રની પૂછપરછ કરવામાં આવે છે.

શેટેની નિર્મમ હત્યાની તપાસ કરવાની અને દોષીઓને સજાકરવાની જરૂર છે. તે આવશ્યક છે કે મીડિયા, સિવિલ સોસાયટી, અને ન્યાયતંત્ર કાયદેસરના અમલદારોને જવાબદાર ઠેરવે. ન્યાયમૂર્તિ ક્રિષ્નન અયરે તેમના એક ચુકાદા (સુનિલ બત્રા વિરુદ્ધ દિલ્હી વહીવટીતંત્ર અને અન્ય, ૧૯૭૮) માં જણાવ્યું હતું કે: "જેલના સળિયાઓ પાછળની સ્વતંત્રતા આપણા બંધારણીય પ્રયાસોનો એક ભાગ છે ... જેમ યુદ્ધનો નિર્ણય માત્ર જનરલો ના આધારે છોડી દેવો યોગ્ય નથી તેજ રીતે કેદીઓના અધિકારોને માત્ર જેલરને ભરોસે  છોડી દેવા પણ યોગ્ય નથી.

Updated On : 13th Nov, 2017
Back to Top